ThS. Lê Thị Nga
Trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong
Tóm tắt: Thẩm quyền hành chính trong giải quyết tranh chấp đất đai là nội dung quan trọng của quản lý nhà nước về đất đai, đồng thời là cơ chế pháp lý trực tiếp góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân và quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất. Bài viết phân tích văn bản quy phạm pháp luật, tổng hợp thực tiễn xét xử, giải quyết khiếu nại trên địa bàn thành phố Hà Nội, nơi quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh, giá trị đất đai lớn, nguồn gốc sử dụng đất phức tạp và yêu cầu vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang đặt ra nhiều vấn đề mới trong giải quyết tranh chấp đất đai, nhằm thực hiện đúng thẩm quyền, bảo đảm quyền con người của người dân.
Từ khóa: Thẩm quyền hành chính; tranh chấp đất đai; quyền con người; quyền của người dân; thành phố Hà Nội.
Abstract: Administrative authority in land dispute settlement is an important aspect of state management of land and, at the same time, a legal mechanism that directly contributes to the protection of human rights, citizens’ rights, and the lawful rights and interests of land users. This article analyzes legal normative documents and synthesizes the practice of adjudication and complaint resolution in the city of Hanoi, where rapid urbanization, high land values, complex origins of land use, and the requirement to operate the two-tier local government model are raising many new issues in land dispute settlement, with a view to ensuring the proper exercise of authority and guaranteeing the human rights of the people.
Keywords: Administrative authority; land dispute settlement; human rights; people’s rights; Hanoi.
Ảnh minh họa. Nguồn: lsvn.vn
Đặt vấn đề
Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt, nguồn lực phát triển quan trọng, đồng thời gắn trực tiếp với quyền tài sản, quyền có nơi ở hợp pháp, sinh kế và sự ổn định xã hội của người dân. Trong quản trị đất đai hiện đại, đất đai không chỉ là nguồn lực kinh tế, mà còn là nền tảng bảo đảm các quyền cơ bản và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất (Deininger, 2003; FAO, 2012). Vì vậy, tranh chấp đất đai không chỉ là mâu thuẫn về lợi ích giữa các chủ thể sử dụng đất, mà còn có thể tác động trực tiếp đến việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong đời sống xã hội.
Tiếp cận từ góc độ quyền con người cho thấy, giải quyết tranh chấp đất đai không đơn thuần là hoạt động áp dụng pháp luật nhằm xác định thẩm quyền, trình tự, thủ tục và căn cứ giải quyết vụ việc, mà còn là quá trình bảo đảm quyền của người dân được tiếp cận một thủ tục công bằng, khách quan, minh bạch. Các chuẩn mực quốc tế về quyền con người trong Tuyên ngôn phổ quát về quyền con người 1948 (United Nations, 1948) và Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị; Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội, văn hoá 1966 (United Nations, 1966) đều nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm quyền được bảo vệ bằng thủ tục pháp lý hiệu quả và quyền tiếp cận công lý. Do đó, việc giải quyết tranh chấp đất đai kịp thời, đúng thẩm quyền, đúng pháp luật có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, củng cố trật tự quản lý nhà nước và tăng cường niềm tin của Nhân dân đối với cơ quan công quyền.
Hà Nội là đô thị đặc biệt, trung tâm chính trị, hành chính quốc gia, đồng thời là địa bàn có tốc độ đô thị hóa nhanh, giá trị đất đai lớn, lịch sử sử dụng đất đa dạng và yêu cầu quản lý đất đai phức tạp. Tranh chấp đất đai trên địa bàn thành phố thường đan xen giữa quyền sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất, quá trình cấp giấy chứng nhận, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, chuyển mục đích sử dụng đất và quản lý đất công. Thực tiễn quản trị đất đai cho thấy, nếu thông tin đất đai thiếu minh bạch, hồ sơ địa chính chưa đồng bộ hoặc cơ chế giải quyết tranh chấp chưa hiệu quả, khiếu nại, khiếu kiện có thể kéo dài và làm suy giảm niềm tin của người dân (World Bank, 2011; FAO, 2012).
Trên cơ sở phương pháp phân tích, tổng hợp các quy định của Luật Đất đai năm 2024 và văn bản hướng dẫn thi hành, kết hợp phương pháp nghiên cứu tình huống từ thực tiễn giải quyết tranh chấp đất đai trên địa bàn thành phố Hà Nội, bài viết tập trung làm rõ cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng thực hiện thẩm quyền hành chính và đề xuất giải pháp bảo đảm quyền của người dân trong lĩnh vực này.
1. Cơ sở lý luận và pháp lý về thẩm quyền hành chính trong giải quyết tranh chấp đất đai dưới góc độ bảo đảm quyền con người
Thẩm quyền hành chính trong giải quyết tranh chấp đất đai là quyền hạn và trách nhiệm của cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong hệ thống hành chính khi tiếp nhận, xem xét, xác minh, đánh giá chứng cứ, áp dụng pháp luật và ban hành quyết định giải quyết tranh chấp theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Khác với hoạt động xét xử của Tòa án, giải quyết tranh chấp đất đai bằng con đường hành chính gắn trực tiếp với chức năng quản lý nhà nước về đất đai, hồ sơ địa chính, nguồn gốc sử dụng đất, quá trình thực hiện chính sách đất đai ở địa phương và trách nhiệm của cơ quan hành chính trong bảo đảm trật tự quản lý đất đai. Một số nghiên cứu trong nước cũng cho rằng, giải quyết tranh chấp đất đai là hoạt động khó khăn, phức tạp trong quản lý nhà nước về đất đai, nhất là khi liên quan đến hòa giải bắt buộc ở cấp xã, nội hàm tranh chấp đất đai và sự phân định thẩm quyền giữa các chủ thể có thẩm quyền (Lâm & Huỳnh, 2023).
Tuy nhiên, nếu chỉ tiếp cận thẩm quyền hành chính như quyền lực của cơ quan nhà nước thì chưa đầy đủ. Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, mọi quyền lực công đều phải được giới hạn bằng pháp luật, được thực hiện vì lợi ích của Nhân dân và hướng tới bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Đối với tranh chấp đất đai, yêu cầu này càng có ý nghĩa đặc biệt, bởi đất đai gắn trực tiếp với quyền có nơi ở hợp pháp, quyền tài sản, quyền thừa kế, quyền sản xuất, kinh doanh, quyền sinh kế, quyền khiếu nại, quyền khởi kiện và quyền tiếp cận công lý của người dân. Vì vậy, cơ quan hành chính khi thực hiện thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai không chỉ nhằm bảo đảm trật tự quản lý nhà nước, mà còn phải bảo đảm để các bên tranh chấp được hướng dẫn, được trình bày, được cung cấp chứng cứ, được đối thoại, được nhận quyết định có căn cứ, được khiếu nại, khởi kiện và được bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp.
Hiến pháp năm 2013 ghi nhận quyền có nơi ở hợp pháp, quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, quyền sở hữu về thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà ở, tư liệu sinh hoạt, tư liệu sản xuất, quyền sở hữu tư nhân, quyền thừa kế và quyền khiếu nại, tố cáo (Quốc hội, 2013). Các chuẩn mực quốc tế về quyền con người cũng nhấn mạnh quyền được bảo vệ bằng thủ tục pháp lý hiệu quả và quyền tiếp cận công lý của cá nhân (United Nations, 1948), (United Nations, 1966). Do đó, giải quyết tranh chấp đất đai không thể chỉ dừng ở việc xác định bên nào có căn cứ pháp lý mạnh hơn về quyền sử dụng đất, mà phải hướng tới bảo đảm để các quyền hợp pháp của người dân được tôn trọng, bảo vệ và thực hiện trong thực tiễn.
Theo Luật Đất đai năm 2024, trước khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai, các bên tranh chấp phải thực hiện hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất tranh chấp; thời hạn hòa giải không quá 30 ngày kể từ ngày nhận được đơn yêu cầu (Quốc hội, 2024). Quy định này thể hiện tinh thần bảo đảm quyền của người dân từ cơ sở. Hòa giải không chỉ là thủ tục tiền đề nhằm giảm áp lực cho cơ quan giải quyết tranh chấp, mà còn là cơ chế để các bên tự nhận diện nguồn gốc sử dụng đất, quyền lợi, nghĩa vụ, chứng cứ, khả năng thỏa thuận và hệ quả pháp lý của vụ việc. Theo một số nghiên cứu về hòa giải tranh chấp đất đai theo Luật Đất đai năm 2024, nâng cao chất lượng hòa giải ở cơ sở là yêu cầu quan trọng nhằm hạn chế tranh chấp kéo dài, giảm áp lực cho cơ quan có thẩm quyền và bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất (Tạ và Nguyễn, 2024).
Thẩm quyền hành chính trong giải quyết tranh chấp đất đai không phải là thẩm quyền chung cho mọi tranh chấp liên quan đến đất. Luật Đất đai năm 2024 đã phân định rõ hơn giữa thẩm quyền của Tòa án và thẩm quyền của cơ quan hành chính. Đối với tranh chấp đất đai mà các bên hoặc một trong các bên có giấy chứng nhận, có giấy tờ về quyền sử dụng đất theo quy định hoặc tranh chấp về tài sản gắn liền với đất thì thẩm quyền giải quyết thuộc Tòa án. Đối với tranh chấp mà các bên không có giấy chứng nhận hoặc giấy tờ về quyền sử dụng đất, các bên có quyền lựa chọn giải quyết tại Ủy ban nhân dân có thẩm quyền hoặc khởi kiện tại Tòa án (Quốc hội, 2024; Chính phủ, 2024). Việc phân định rõ thẩm quyền có ý nghĩa quan trọng để tránh chồng chéo, đùn đẩy trách nhiệm, hạn chế tình trạng vụ việc bị hủy để giải quyết lại và góp phần củng cố niềm tin của người dân vào cơ quan có thẩm quyền (Lâm & Huỳnh, 2023).
Như vậy, thẩm quyền hành chính trong giải quyết tranh chấp đất đai không chỉ là phương thức tổ chức quyền lực quản lý nhà nước, mà còn là cơ chế pháp lý trực tiếp bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong lĩnh vực đất đai. Việc thực hiện đúng thẩm quyền có ý nghĩa kép: vừa nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai, vừa bảo đảm để người dân được tiếp cận công lý thông qua thủ tục hành chính một cách công bằng, minh bạch, kịp thời và đúng pháp luật.
2. Thực tiễn thực hiện thẩm quyền hành chính trong giải quyết tranh chấp đất đai ở thành phố Hà Nội và những vấn đề đặt ra
Tranh chấp đất đai trên địa bàn thành phố Hà Nội thường không chỉ là mâu thuẫn về quyền sử dụng đất, mà còn gắn với cấp giấy chứng nhận, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, quản lý đất công, ranh giới thửa đất, lối đi chung và các quyết định hành chính về đất đai. Thực hiện đúng thẩm quyền hành chính trong giải quyết tranh chấp đất đai do đó có ý nghĩa trực tiếp đối với bảo đảm quyền tài sản, quyền có nơi ở hợp pháp, quyền sinh kế, quyền khiếu nại, quyền khởi kiện và quyền tiếp cận công lý của người dân.
Giai đoạn 2025-2026, yêu cầu này càng rõ hơn khi Hà Nội vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Theo Báo cáo sơ kết 01 năm vận hành bộ máy của hệ thống chính trị và chính quyền địa phương hai cấp, Thành phố đã sắp xếp từ 526 xã, phường, thị trấn xuống còn 126 xã, phường, giảm 76%; kết thúc hoạt động của 30 quận, huyện, thị xã; cấp xã sau sắp xếp trực tiếp quản lý 5.463 thôn, tổ dân phố, trên diện tích 3.334,70 km², dân số khoảng 8,8 triệu người (Thành ủy Hà Nội, 2026). Sự thay đổi này làm cho cấp xã trở thành cấp gần dân, trực tiếp hơn trong tiếp nhận thông tin, tổ chức hòa giải, xác minh hiện trạng, hướng dẫn người dân và phối hợp xử lý tranh chấp, khiếu nại, kiến nghị liên quan đến đất đai.
Bên cạnh đó, Hà Nội triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp đồng thời với việc thực hiện Luật Thủ đô, Quy hoạch Thủ đô, chuyển đổi số và nhiều dự án hạ tầng chiến lược, công trình trọng điểm quốc gia, công trình trọng điểm của Thành phố với khối lượng giải phóng mặt bằng lớn nhất từ trước tới nay (Thành ủy Hà Nội, 2026). Điều đó làm gia tăng áp lực đối với các thủ tục liên quan đến thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, quản lý đất công và giải quyết quyền lợi hợp pháp của người dân bị tác động bởi các dự án phát triển. Nếu việc xác định thẩm quyền không rõ, hồ sơ không đầy đủ, giải thích pháp luật chưa thấu đáo hoặc đối thoại chưa thực chất, các tranh chấp, khiếu nại, khiếu kiện rất dễ kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.
Số liệu về tiếp công dân và xử lý đơn thư cho thấy quy mô rất lớn của các yêu cầu, kiến nghị liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của người dân. Từ ngày 01/7/2025 đến tháng 5/2026, các cơ quan hành chính, cơ quan đảng của Thành phố đã tiếp trên 69.712 lượt công dân, tiếp nhận khoảng 71.134 đơn thư khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh và đã tiếp nhận, xử lý 100% đơn theo quy định. Thành phố cũng triển khai “Đợt cao điểm 45 ngày kiểm tra, rà soát, giải quyết các vụ việc phức tạp, tồn đọng”, tập trung vào các vụ việc kéo dài liên quan đến đất đai, giải phóng mặt bằng, trật tự xây dựng; qua rà soát 75 vụ việc phức tạp, kéo dài, đã giải quyết xong 40 vụ, còn 35 vụ đã xây dựng lộ trình, phân công trách nhiệm và thời hạn xử lý cụ thể (Thành ủy Hà Nội, 2026). Những số liệu này cho thấy giải quyết tranh chấp, khiếu nại, kiến nghị về đất đai ở Hà Nội không chỉ là hoạt động quản lý hành chính thông thường, mà còn là cơ chế bảo đảm quyền của người dân được tiếp cận cơ quan có thẩm quyền, được xem xét yêu cầu, được đối thoại và được bảo vệ lợi ích hợp pháp kịp thời.
Các số liệu từ hệ thống tư pháp tiếp tục khẳng định đất đai là lĩnh vực nổi bật trong khiếu kiện hành chính ở Hà Nội. Theo Viện kiểm sát nhân dân thành phố Hà Nội, trong giai đoạn 2023-2025, các vụ án hành chính thuộc lĩnh vực đất đai chiếm khoảng 85% tổng số án hành chính trên địa bàn, với 1.107/1.295 vụ đã thụ lý; các khiếu kiện chủ yếu liên quan đến cấp, thu hồi giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; thu hồi đất; bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; giải quyết khiếu nại và tranh chấp đất đai (BTV Phòng 10, 2025). Tỷ lệ này cho thấy việc thực hiện đúng thẩm quyền hành chính trong lĩnh vực đất đai có quan hệ trực tiếp với quyền khiếu nại, quyền khởi kiện, quyền tiếp cận công lý và quyền được bảo vệ bằng thủ tục pháp lý hiệu quả của người dân.
Thực tiễn kiểm sát án hành chính cũng cho thấy nguyên nhân phát sinh tranh chấp, khiếu kiện đất đai không chỉ đến từ mâu thuẫn giữa các chủ thể sử dụng đất, mà còn từ những hạn chế trong thực hiện thẩm quyền quản lý nhà nước về đất đai. Có trường hợp cơ quan có thẩm quyền buông lỏng quản lý, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất chủ yếu theo kê khai, chưa kiểm tra, xác minh đầy đủ hiện trạng sử dụng; đo đạc chưa chính xác; cập nhật, thống kê, kiểm kê, quản lý, lưu trữ hồ sơ địa chính qua nhiều thời kỳ chưa thường xuyên, chưa đúng quy định; công tác tuyên truyền, vận động, giải thích pháp luật trước khi giải phóng mặt bằng có lúc chưa thấu tình, đạt lý; lực lượng công chức làm công tác thanh tra, giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo về đất đai chưa tương xứng với khối lượng công việc phát sinh (BTV Phòng 10, 2025). Những hạn chế này ảnh hưởng trực tiếp đến quyền được hướng dẫn, quyền cung cấp chứng cứ, quyền được đối thoại, quyền được nhận quyết định có căn cứ và quyền khiếu nại, khởi kiện của người dân.
Cùng với đó, chất lượng hòa giải ở cấp xã có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Theo Luật Đất đai năm 2024, trước khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai, các bên tranh chấp phải thực hiện hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất tranh chấp; thời hạn hòa giải không quá 30 ngày kể từ ngày nhận được đơn yêu cầu (Quốc hội, 2024). Trong điều kiện không còn cấp huyện, cấp xã càng giữ vai trò “cửa ngõ” trong bảo đảm quyền của người dân: tiếp nhận thông tin ban đầu, xác minh nguồn gốc đất, hiện trạng sử dụng, lập biên bản hòa giải, hướng dẫn quyền lựa chọn cơ quan giải quyết và bảo đảm để các bên được trình bày, cung cấp chứng cứ, đối thoại bình đẳng. Nếu hòa giải hình thức, thiếu xác minh hoặc biên bản không phản ánh đầy đủ nội dung vụ việc, quá trình giải quyết tiếp theo sẽ thiếu cơ sở và dễ làm suy giảm niềm tin của người dân.
Vấn đề quản trị dữ liệu, hồ sơ địa chính và trách nhiệm giải trình cũng nổi lên rõ nét. Từ ngày 01/3/2026, Thành phố triển khai đồng bộ “Nền tảng quản lý công tác khiếu nại, tố cáo quốc gia”; 100% sở, ngành, xã, phường đã được cấp tài khoản với 5.956 tài khoản sử dụng, tiếp nhận và xử lý 5.897 hồ sơ trên hệ thống (Thành ủy Hà Nội, 2026). Việc chuyển từ quản lý thủ công sang quản trị bằng dữ liệu số có ý nghĩa quan trọng đối với bảo đảm quyền con người trong giải quyết tranh chấp đất đai, bởi người dân cần được theo dõi tiến độ xử lý, biết rõ cơ quan chịu trách nhiệm, thời hạn giải quyết, căn cứ giải quyết và quyền khiếu nại, khởi kiện nếu không đồng ý với quyết định hành chính.
Ở phương diện phục vụ người dân và doanh nghiệp, từ ngày 01/7/2025 đến ngày 25/5/2026, Thành phố đã tiếp nhận 3.034.248 hồ sơ, giải quyết 2.932.658 hồ sơ; trong đó giải quyết trước hạn 989.717 hồ sơ, đạt 33,75%; đúng hạn 1.927.789 hồ sơ, chiếm 65,74%; quá hạn 15.152 hồ sơ, chiếm 0,51%. Tỷ lệ thanh toán trực tuyến đạt 95,9%, tỷ lệ số hóa hồ sơ trung bình đạt 98,22% (Thành ủy Hà Nội, 2026). Mặc dù đây là số liệu chung về giải quyết thủ tục hành chính, nhưng có thể sử dụng để chứng minh nỗ lực cải cách hành chính, số hóa hồ sơ và minh bạch quy trình - những điều kiện hỗ trợ quan trọng cho việc bảo đảm quyền của người dân trong lĩnh vực đất đai.
Đặc biệt, trong năm 2026, Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội ban hành Kế hoạch số 204/KH-UBND ngày 27/5/2026 về thực hiện Kết luận số 107-KL/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh trên địa bàn thành phố Hà Nội. Kế hoạch này nhằm cụ thể hóa nhiệm vụ, giải pháp tổ chức thực hiện công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh một cách quyết liệt, đồng bộ, toàn diện (Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, 2026a). Đây là cơ sở chính sách quan trọng để nâng cao trách nhiệm của các cơ quan hành chính trong tiếp nhận, xử lý yêu cầu của người dân, trong đó có những vụ việc liên quan đến tranh chấp đất đai, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và quản lý đất công.
Bên cạnh kênh hành chính truyền thống, người dân Hà Nội có thêm nhiều kênh phản ánh, kiến nghị trên nền tảng số. Ứng dụng Công dân Thủ đô số iHanoi đạt 6,21 triệu tài khoản đăng ký, 186 triệu lượt truy cập, tiếp nhận 107.620 phản ánh, kiến nghị; Thành phố đồng thời duy trì Tổng đài 1022, Tổng đài thông minh 19001009, chatbot, các điểm hỗ trợ dịch vụ công số và Tổ chuyển đổi số cộng đồng (Thành ủy Hà Nội, 2026). Những kênh này góp phần mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, phản ánh, giám sát của người dân đối với hoạt động quản lý hành chính, trong đó có quản lý đất đai, trật tự xây dựng, giải phóng mặt bằng và thủ tục liên quan đến quyền sử dụng đất.
Công tác kiểm tra, giám sát đối với quản lý đất đai và vận hành chính quyền hai cấp cũng được tăng cường. Từ ngày 01/7/2025 đến nay, Ban Thường vụ Thành ủy đã tổ chức 04 cuộc kiểm tra, giám sát với 58 đoàn công tác đối với các cấp ủy, cơ quan, đơn vị và 126 xã, phường; Ủy ban Kiểm tra Thành ủy, HĐND Thành phố và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Thành phố tổ chức 38 cuộc giám sát chuyên đề. Nội dung giám sát tập trung vào vận hành chính quyền địa phương hai cấp, phân cấp, phân quyền, cải cách hành chính, chuyển đổi số, giải ngân đầu tư công, quản lý đất đai, trật tự xây dựng và các nhiệm vụ chính trị quan trọng khác (Thành ủy Hà Nội, 2026). Đây là cơ sở để khẳng định việc bảo đảm đúng thẩm quyền hành chính trong lĩnh vực đất đai phải gắn với kiểm soát quyền lực, giám sát trách nhiệm và phòng ngừa vi phạm từ cơ sở.
3. Giải pháp bảo đảm thực hiện đúng thẩm quyền hành chính trong giải quyết tranh chấp đất đai ở thành phố Hà Nội hiện nay
Một là, xác định đúng bản chất pháp lý của vụ việc ngay từ khâu tiếp nhận, phân loại hồ sơ:
Đây là giải pháp có ý nghĩa nền tảng, bởi mọi sai lệch về thẩm quyền thường bắt đầu từ việc nhận diện chưa đúng bản chất pháp lý của vụ việc. Thành phố Hà Nội cần chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, phân loại hồ sơ tranh chấp đất đai theo hướng rõ tiêu chí, rõ trách nhiệm và rõ hình thức hướng dẫn cho người dân. Cơ quan tiếp nhận cần xác định vụ việc là tranh chấp quyền sử dụng đất, tranh chấp tài sản gắn liền với đất, khiếu nại quyết định hành chính, yêu cầu hủy giấy chứng nhận, tranh chấp thừa kế, giao dịch dân sự hay tranh chấp ranh giới, lối đi chung; qua đó bảo đảm việc giải quyết vụ việc đúng thẩm quyền theo quy định của pháp luật đất đai hiện hành (Quốc hội, 2024; Chính phủ, 2024).
Việc phân loại phải được lập thành văn bản hoặc thể hiện rõ trong phiếu hướng dẫn, tránh tình trạng hướng dẫn miệng, chuyển đơn nhiều lần hoặc thụ lý không đúng thẩm quyền. Khi người dân được hướng dẫn đúng ngay từ đầu, quyền lựa chọn phương thức bảo vệ quyền lợi của họ được bảo đảm tốt hơn, đồng thời hạn chế việc kéo dài thời gian giải quyết, phát sinh khiếu nại, khiếu kiện không cần thiết.
Hai là, nâng cao chất lượng hòa giải ở cấp xã, coi đây là thiết chế bảo vệ quyền từ cơ sở:
Hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã cần được thực hiện thực chất hơn, không chỉ như điều kiện thủ tục trước khi vụ việc được chuyển đến cơ quan có thẩm quyền. Với đặc thù Hà Nội, nhiều tranh chấp đất đai gắn với quan hệ gia đình, dòng họ, tổ dân phố, thôn, làng và cộng đồng dân cư, nên hòa giải tốt có thể giảm xung đột xã hội, bảo vệ quan hệ cộng đồng và hạn chế khiếu kiện kéo dài.
Để nâng cao chất lượng hòa giải, cấp xã cần thực hiện đầy đủ việc xác minh sơ bộ nguồn gốc đất, hiện trạng sử dụng, ranh giới, tài liệu do các bên cung cấp, ý kiến của hộ liền kề, tổ dân phố, thôn và người biết rõ quá trình sử dụng đất. Biên bản hòa giải phải phản ánh đầy đủ yêu cầu của từng bên, nội dung đã trao đổi, kết quả xác minh và lý do hòa giải thành hoặc không thành. Quá trình hòa giải cần tôn trọng sự tự nguyện, bình đẳng, quyền trình bày và quyền tự định đoạt hợp pháp của các bên, tránh áp đặt hoặc hình thức hóa thủ tục.
Ba là, chuẩn hóa quy trình xác minh, đối thoại và ban hành quyết định giải quyết tranh chấp:
Đối với các vụ việc thuộc thẩm quyền hành chính, quy trình giải quyết cần được tổ chức theo hướng công khai, minh bạch và có khả năng kiểm soát trách nhiệm. Cơ quan tham mưu phải thu thập, đối chiếu đầy đủ hồ sơ địa chính, tài liệu lưu trữ, bản đồ, sổ mục kê, sổ đăng ký đất đai, hồ sơ cấp giấy chứng nhận, hồ sơ thu hồi, giao đất, cho thuê đất, tài liệu quy hoạch và ý kiến của chính quyền cơ sở. Việc xác minh cần đặt trọng tâm vào nguồn gốc đất, quá trình sử dụng, biến động, hiện trạng và chứng cứ của các bên.
Đối thoại phải được coi là khâu bảo đảm quyền tham gia của người dân trong quá trình giải quyết. Các bên tranh chấp cần được trình bày quan điểm, cung cấp chứng cứ, tiếp cận thông tin liên quan trong phạm vi pháp luật cho phép và được giải thích rõ căn cứ pháp lý. Quyết định giải quyết tranh chấp không nên chỉ nêu kết luận, mà cần phân tích căn cứ pháp luật, căn cứ thực tiễn, chứng cứ được chấp nhận hoặc không được chấp nhận, quyền và nghĩa vụ của các bên, đồng thời nêu rõ quyền khiếu nại, quyền khởi kiện theo quy định.
Bốn là, tăng cường phối hợp giữa cơ quan hành chính, cơ quan chuyên môn về đất đai với cơ quan tư pháp:
Tranh chấp đất đai ở Hà Nội thường liên quan đến nhiều lĩnh vực như đất đai, xây dựng, quy hoạch, tài chính, tư pháp, thanh tra, lưu trữ và đăng ký đất đai. Vì vậy, cần thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên, nhất là đối với các vụ việc phức tạp, kéo dài hoặc có ranh giới pháp lý chưa rõ giữa tranh chấp hành chính, tranh chấp dân sự và khiếu kiện hành chính. Cơ quan chuyên môn về đất đai giữ vai trò tham mưu nòng cốt, nhưng chính quyền cơ sở vẫn phải chịu trách nhiệm trong việc xác minh hiện trạng, nguồn gốc sử dụng đất và quan hệ cộng đồng.
Sự tham gia của cơ quan tư pháp có ý nghĩa quan trọng trong rà soát căn cứ pháp lý, hạn chế nguy cơ thụ lý sai thẩm quyền hoặc ban hành quyết định thiếu tính khả thi. Đối với vụ việc thuộc thẩm quyền Tòa án, cơ quan hành chính cần hướng dẫn rõ để người dân thực hiện quyền khởi kiện. Đối với vụ việc thuộc thẩm quyền hành chính, cần bảo đảm việc thụ lý, xác minh và giải quyết đúng thời hạn, đúng trình tự (Quốc hội, 2024; Chính phủ, 2024). Phối hợp tốt sẽ giúp bảo vệ kịp thời quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, đồng thời giảm nguy cơ quyết định hành chính bị khiếu kiện hoặc bị hủy bỏ.
Năm là, đẩy mạnh số hóa dữ liệu đất đai, minh bạch hồ sơ và tăng cường trách nhiệm giải trình đồng thời nâng cao chất lượng cán bộ chuyên môn:
Đội ngũ cán bộ, công chức trực tiếp tham mưu, xác minh, thẩm tra và giải quyết tranh chấp đất đai có vai trò quyết định đến chất lượng áp dụng pháp luật và hiệu quả giải quyết tranh chấp. Trong bối cảnh các quan hệ đất đai ngày càng phức tạp, giá trị quyền sử dụng đất ngày càng lớn, nhiều vụ việc liên quan đến lịch sử quản lý đất đai kéo dài qua nhiều thời kỳ, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn vững vàng, bản lĩnh nghề nghiệp và tinh thần trách nhiệm cao.
Trước hết, cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về pháp luật đất đai, pháp luật tố tụng hành chính, pháp luật dân sự và kỹ năng áp dụng pháp luật cho đội ngũ cán bộ làm công tác giải quyết tranh chấp đất đai. Bên cạnh đó, cần thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn, trao đổi kinh nghiệm thực tiễn, tổng kết các vụ việc điển hình nhằm nâng cao năng lực xử lý tình huống phát sinh trong quá trình giải quyết tranh chấp. Đồng thời, cần chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ có phẩm chất đạo đức công vụ, bản lĩnh nghề nghiệp và tinh thần thượng tôn pháp luật. Giải quyết tranh chấp đất đai là lĩnh vực nhạy cảm, dễ phát sinh khiếu kiện, khiếu nại và tác động từ nhiều phía. Vì vậy, cán bộ thực thi nhiệm vụ phải bảo đảm tính khách quan, công tâm, minh bạch, không để các lợi ích cá nhân hoặc tác động bên ngoài ảnh hưởng đến quá trình áp dụng pháp luật.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai đồng bộ, thống nhất để hỗ trợ cán bộ trong quá trình tra cứu thông tin, xác minh hồ sơ và giải quyết tranh chấp. Đây là điều kiện quan trọng giúp nâng cao tính chính xác, rút ngắn thời gian xử lý vụ việc và hạn chế sai sót trong hoạt động áp dụng pháp luật, phù hợp với yêu cầu hiện đại hóa quản lý đất đai và tổ chức thực hiện thẩm quyền trong lĩnh vực đất đai theo quy định hiện hành (Quốc hội, 2024; Chính phủ, 2024; Chính phủ, 2025a).
3. Kết luận
Thẩm quyền hành chính trong giải quyết tranh chấp đất đai từ thực tiễn thành phố Hà Nội hiện nay không chỉ là vấn đề tổ chức thực hiện quyền lực quản lý nhà nước về đất đai, mà còn là cơ chế pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm quyền con người, quyền công dân và quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất. Trong bối cảnh Luật Đất đai năm 2024 có nhiều điểm mới, mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai và tranh chấp đất đai trên địa bàn Thủ đô ngày càng phức tạp, việc thực hiện đúng thẩm quyền hành chính càng có ý nghĩa thiết thực đối với bảo vệ quyền của người dân (Quốc hội, 2024; Chính phủ, 2024; Chính phủ, 2025a).
Thực hiện đúng thẩm quyền hành chính trong giải quyết tranh chấp đất đai sẽ góp phần bảo đảm quyền tiếp cận thủ tục công bằng, quyền được hướng dẫn, quyền trình bày, quyền cung cấp chứng cứ, quyền tham gia hòa giải, đối thoại, quyền khiếu nại, khởi kiện và quyền được bảo vệ lợi ích hợp pháp của các bên tranh chấp. Qua đó, hoạt động giải quyết tranh chấp đất đai không chỉ nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, mà còn góp phần giữ ổn định xã hội, củng cố niềm tin của Nhân dân đối với chính quyền thành phố và xây dựng nền hành chính phục vụ, công khai, minh bạch, lấy người dân làm trung tâm.
Thực hiện công tác giải quyết tranh chấp đất đai thành công ngay giai đoạn tại địa phương thì vấn đề áp dụng pháp luật xác định thẩm quyền đúng rất quan trọng góp phần đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tranh chấp nói riêng trong từng vụ việc đồng thời đảm bảo quyền và lợi ích của người dân, xã hội và quốc gia nói chung. Điều đó, góp phần quan trọng đảm bảo an ninh, đời sống nhân dân, khẳng định chủ quyền độc lập quốc gia, ổn định kinh tế, chính trị xã hội trước kỷ nguyên vươn mình của đất nước chúng ta hiện nay./.
Tài liệu tham khảo
Quốc hội. (2013). Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Hà Nội.
Quốc hội. (2024). Luật Đất đai số 31/2024/QH15 ngày 18 tháng 01 năm 2024. Hà Nội.
Chính phủ. (2025a). Nghị định số 151/2025/NĐ-CP ngày 12 tháng 6 năm 2025 quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 02 cấp, phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực đất đai. Hà Nội.
Chính phủ. (2024). Nghị định số 102/2024/NĐ-CP ngày 30 tháng 7 năm 2024 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Đất đai. Hà Nội.
Chính phủ. (2025b). Nghị định số 226/2025/NĐ-CP ngày 15 tháng 8 năm 2025 sửa đổi, bổ sung Điều 55 Nghị định số 102/2024/NĐ-CP về đấu giá quyền sử dụng đất khi Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất. Hà Nội.
Lâm, B. K. T., & Huỳnh, T. C. H. (2023). Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về giải quyết tranh chấp đất đai thuộc thẩm quyền của Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp. Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ – Kinh tế-Luật và Quản lý, 7(S1), S48-S56.
Nguyễn, T. N. (2025). Điểm mới của Luật Đất đai năm 2024 về thủ tục giải quyết tranh chấp đất đai và một số kiến nghị thực thi. Quản lý nhà nước, 349, 121-126. https://doi.org/10.59394/qlnn.349.2025.1108
Tạ, Đ. T., & Nguyễn, T. N. (2024). Hòa giải tranh chấp đất đai theo Luật Đất đai năm 2024 và một số kiến nghị thực thi. Tạp chí Tòa án nhân dân số 17/2024, tr.44-51.
Deininger, K. (2003). Land policies for growth and poverty reduction. World Bank; Oxford University Press.
Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2012). Voluntary guidelines on the responsible governance of tenure of land, fisheries and forests in the context of national food security. FAO.
United Nations. (1948). Universal Declaration of Human Rights. https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
Thành ủy Hà Nội. (2026). Báo cáo sơ kết 01 năm vận hành bộ máy của hệ thống chính trị và chính quyền địa phương 02 cấp trên địa bàn thành phố Hà Nội. Hà Nội.
BTV Phòng 10. (2025, December 17). Vai trò của Viện KSND trong công tác kiến nghị phòng ngừa đối với các cơ quan hữu quan trong lĩnh vực quản lý nhà nước về đất đai trên địa bàn thành phố Hà Nội. Viện kiểm sát nhân dân thành phố Hà Nội.
Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội. (2026a, May 27). Kế hoạch số 204/KH-UBND về thực hiện Kết luận số 107-KL/TW ngày 24/12/2024 của Bộ Chính trị về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh trên địa bàn thành phố Hà Nội.
Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội. (2026b, January 28). Thông tin chỉ đạo, điều hành của UBND Thành phố, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội ngày 28/01/2026. Cổng thông tin điện tử thành phố Hà Nội.
