Tóm tắt: Sự phát triển của nền tảng số đang làm thay đổi sâu sắc quan hệ lao động trong nền kinh tế GIG, từ mô hình lao động truyền thống sang mô hình lao động linh hoạt được tổ chức thông qua nền tảng công nghệ. Bên cạnh việc mở rộng cơ hội việc làm và tạo sinh kế linh hoạt, nền kinh tế GIG cũng đặt ra nhiều thách thức đối với việc bảo đảm quyền lao động như việc làm bấp bênh, thiếu an sinh xã hội và bất đối xứng quyền lực giữa nền tảng và người lao động. Trên cơ sở phân tích những tác động tích cực và hạn chế của nền tảng số đối với quyền lao động, bài viết đề xuất một số định hướng nhằm bảo đảm quyền lao động trong nền kinh tế GIG theo tiếp cận quyền con người và lấy con người làm trung tâm của quá trình chuyển đổi số.
Từ khoá: nền kinh tế GIG, nền tảng số, quyền lao động, quyền con người,chuyển đổi số,…
Abstract: The development of digital platforms is profoundly transforming labour relations in the GIG economy, shifting from traditional employment models to flexible forms of work organized through digital technologies. Alongside expanding employment opportunities and creating flexible livelihoods, the GIG economy also poses significant challenges to the protection of labour rights, including precarious employment, limited social security coverage, and asymmetrical power relations between platforms and workers. Based on an analysis of both the positive impacts and limitations of digital platforms on labour rights, this study proposes several orientations for protecting labour rights in the GIG economy through a human rights-based approach that places people at the centre of digital transformation.
Keywords: GIG economy; digital platforms; labour rights; platform work; human rights; digital transformation…
Ảnh minh họa. Nguồn: diendandoanhnghiep.vn
Nền kinh tế GIG (Gig Economy) là mô hình kinh tế dựa trên các công việc ngắn hạn, linh hoạt và mang tính thời vụ, trong đó người lao động chủ yếu thực hiện công việc theo từng “gói việc” hoặc nhiệm vụ cụ thể thông qua các nền tảng số thay vì quan hệ lao động truyền thống, ổn định và dài hạn. Trong mô hình này, các nền tảng công nghệ đóng vai trò kết nối giữa người cung cấp dịch vụ và khách hàng trong các lĩnh vực như vận tải, giao hàng, thiết kế, lập trình, sáng tạo nội dung, dịch vụ gia đình hoặc lao động tự do trực tuyến.
Đặc trưng nổi bật của nền kinh tế GIG là tính linh hoạt cao về thời gian, địa điểm và phương thức làm việc, nhưng đồng thời cũng đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến bảo đảm quyền lao động, an sinh xã hội, điều kiện làm việc và bảo vệ dữ liệu cá nhân của người lao động nền tảng số.
1. Nền tảng số và sự biến đổi của quan hệ lao động trong nền kinh tế GIG
Sự phát triển của nền kinh tế GIG không thể tách rời sự mở rộng nhanh chóng của các nền tảng số. Nếu như trong mô hình lao động truyền thống, quan hệ lao động thường được hình thành trong một không gian tương đối ổn định, với sự hiện diện rõ ràng của người sử dụng lao động, người lao động, nơi làm việc, thời giờ làm việc và cơ chế quản lý trực tiếp, thì trong nền kinh tế GIG, các yếu tố đó đang bị tái cấu trúc sâu sắc. Người lao động không nhất thiết làm việc tại một doanh nghiệp cụ thể, không chịu sự giám sát trực tiếp của một người quản lý cụ thể, cũng không phải lúc nào cũng có hợp đồng lao động theo nghĩa truyền thống. Thay vào đó, họ tiếp cận công việc, nhận nhiệm vụ, hoàn thành dịch vụ, được đánh giá và được trả công thông qua các nền tảng số.
Sự thay đổi này làm cho nền tảng số trở thành mắt xích trung tâm trong tổ chức lao động. Về hình thức, nhiều nền tảng tự xác định mình chỉ là bên trung gian công nghệ, có chức năng kết nối giữa người có nhu cầu sử dụng dịch vụ và người cung cấp dịch vụ. Tuy nhiên, nếu nhìn vào thực tế vận hành, vai trò của nền tảng số vượt xa chức năng trung gian thuần túy. Nền tảng không chỉ kết nối cung - cầu lao động mà còn trực tiếp thiết kế “luật chơi” của thị trường lao động trên nền tảng: quy định điều kiện tham gia, phân phối công việc, xác định mức thu nhập, đánh giá chất lượng lao động, áp dụng cơ chế thưởng - phạt, thậm chí quyết định việc tiếp tục hay chấm dứt khả năng tiếp cận công việc của người lao động. Chính vì vậy, trong nền kinh tế GIG, nền tảng số đang từng bước trở thành một thiết chế quyền lực mới trong quan hệ lao động.
Điểm đáng chú ý nhất của sự biến đổi này là quyền quản lý lao động không còn được thực hiện chủ yếu bằng mệnh lệnh trực tiếp của con người, mà được chuyển hóa thành hệ thống quản trị bằng thuật toán. Thuật toán phân phối đơn hàng, sắp xếp thứ tự ưu tiên, đánh giá hiệu suất, ghi nhận phản hồi của khách hàng, xác định mức thưởng, cảnh báo vi phạm và khóa tài khoản. Đối với người lao động, thuật toán không phải là một công cụ kỹ thuật trung tính, mà là cơ chế quyết định trực tiếp đến thu nhập, cơ hội làm việc và vị thế của họ trên nền tảng. Một tài xế công nghệ, một nhân viên vận chuyển hay một lao động tự do trên nền tảng trực tuyến có thể không biết ai là người quản lý mình, nhưng họ luôn biết rằng tài khoản, điểm đánh giá, tỷ lệ nhận việc, thời gian phản hồi và dữ liệu hành vi của mình đang được nền tảng theo dõi liên tục.
Chính cơ chế đó làm xuất hiện hiện tượng thường được gọi là “quản trị thuật toán” trong lao động nền tảng. Đây không đơn thuần là việc sử dụng công nghệ để hỗ trợ quản lý, mà là sự chuyển dịch quyền lực quản lý từ con người sang hệ thống dữ liệu và thuật toán. Trong mô hình này, người lao động có thể được giới thiệu là “tự do”, “linh hoạt”, “làm chủ thời gian”, nhưng trên thực tế lại chịu sự chi phối rất mạnh của các tiêu chí vận hành do nền tảng thiết lập. Nếu không duy trì tỷ lệ chấp nhận đơn hàng, không đạt điểm đánh giá nhất định, không phản hồi nhanh hoặc không đáp ứng các chỉ số hiệu suất, họ có thể bị giảm cơ hội nhận việc hoặc bị loại khỏi hệ thống. Như vậy, sự tự do của lao động GIG là một sự tự do có điều kiện, được định hình bởi thuật toán và phụ thuộc sâu sắc vào quyền lực của nền tảng.
Ở đây xuất hiện một nghịch lý rất đáng chú ý. Nền kinh tế GIG thường được quảng bá như một mô hình mở rộng cơ hội việc làm, cho phép người lao động chủ động lựa chọn thời gian, không gian và cường độ làm việc. Điều đó đúng ở một mức độ nhất định. Nhiều người có thể tham gia thị trường lao động dễ dàng hơn nhờ nền tảng số, đặc biệt là sinh viên, phụ nữ, lao động di cư, lao động phi chính thức hoặc những người cần nguồn thu nhập bổ sung. Tuy nhiên, tính linh hoạt đó lại đi kèm với sự bấp bênh. Người lao động có thể dễ dàng gia nhập nền tảng nhưng cũng có thể bị loại khỏi nền tảng một cách nhanh chóng; có thể chủ động bật ứng dụng để làm việc nhưng lại không chủ động được số lượng đơn hàng, mức thu nhập hay điều kiện phân phối công việc. Đây là điểm khác biệt căn bản giữa “linh hoạt” như một quyền lựa chọn thực chất và “linh hoạt” như một hình thức chuyển giao rủi ro từ doanh nghiệp sang người lao động.
Sự chuyển giao rủi ro là một đặc điểm nổi bật của quan hệ lao động trong nền kinh tế GIG. Trong mô hình lao động truyền thống, người sử dụng lao động thường phải chịu một phần trách nhiệm đối với điều kiện làm việc, an toàn lao động, bảo hiểm xã hội, tiền lương tối thiểu, thời giờ nghỉ ngơi và các cơ chế bảo vệ người lao động khác. Trong nền kinh tế GIG, nhiều nền tảng lại xem người lao động là “đối tác độc lập”, qua đó hạn chế hoặc né tránh các nghĩa vụ vốn gắn với quan hệ lao động. Người lao động phải tự chịu chi phí phương tiện, thiết bị, xăng xe, điện thoại, kết nối internet, bảo hiểm, rủi ro tai nạn, suy giảm sức khỏe và biến động thu nhập. Nền tảng có thể kiểm soát quá trình lao động nhưng lại không luôn thừa nhận trách nhiệm tương ứng của một chủ thể sử dụng lao động. Đây chính là điểm tạo nên khoảng trống bảo vệ quyền lao động trong nền kinh tế GIG.
Từ góc độ quyền con người, sự biến đổi này không thể chỉ được nhìn nhận như một thay đổi kỹ thuật của thị trường lao động mà còn đặt ra vấn đề sâu xa hơn về nhân phẩm, công bằng và quyền được bảo vệ của con người trong môi trường lao động số. Quyền lao động không chỉ là quyền có việc làm, mà còn bao gồm quyền được làm việc trong điều kiện công bằng, an toàn, có thu nhập xứng đáng, được nghỉ ngơi, được bảo vệ an sinh xã hội, được tham gia đại diện và thương lượng tập thể, cũng như không bị phân biệt đối xử. Khi người lao động GIG bị đặt vào vị trí phụ thuộc thuật toán nhưng lại không được bảo vệ đầy đủ như người lao động truyền thống, thì câu hỏi đặt ra không chỉ là họ thuộc loại hợp đồng nào, mà là hệ thống quản trị hiện nay có đang bảo đảm đầy đủ phẩm giá và quyền cơ bản của họ hay không.
Một biểu hiện rõ nét của vấn đề này là sự bất đối xứng quyền lực giữa nền tảng và người lao động. Nền tảng nắm giữ dữ liệu, thiết kế thuật toán, kiểm soát dòng công việc và có quyền đơn phương thay đổi điều kiện vận hành. Trong khi đó, người lao động thường không biết thuật toán hoạt động như thế nào, vì sao mình được phân phối ít việc hơn, vì sao tài khoản bị hạn chế, hoặc vì sao điểm đánh giá của khách hàng lại tác động trực tiếp đến cơ hội việc làm của mình. Cơ chế khiếu nại, giải thích và đối thoại trong nhiều trường hợp còn hạn chế. Điều này làm suy yếu khả năng tự bảo vệ của người lao động và tạo ra tình trạng phụ thuộc khó nhìn thấy: người lao động không bị quản lý bởi một người chủ cụ thể, nhưng bị kiểm soát bởi một hệ thống mà họ không thể thương lượng ngang bằng.
Sự “dữ liệu hóa” người lao động cũng là một khía cạnh cần được phân tích kỹ hơn. Trong nền kinh tế GIG, người lao động không chỉ bán sức lao động hoặc cung cấp dịch vụ, mà còn liên tục tạo ra dữ liệu cho nền tảng: dữ liệu vị trí, thời gian làm việc, tốc độ di chuyển, phản hồi của khách hàng, tần suất nhận việc, lịch sử giao dịch, hành vi trực tuyến và mức độ tuân thủ. Những dữ liệu này trở thành cơ sở để nền tảng tối ưu hóa hoạt động kinh doanh, dự báo nhu cầu thị trường, thiết kế cơ chế thưởng - phạt và điều chỉnh hành vi lao động. Nói cách khác, người lao động vừa là chủ thể lao động, vừa là nguồn tạo dữ liệu kinh tế. Tuy nhiên, quyền kiểm soát dữ liệu, quyền được biết dữ liệu được sử dụng ra sao và quyền phản đối các quyết định tự động lại chưa được bảo đảm tương xứng.
Điều này cho thấy nền tảng số đang làm thay đổi cả nội dung lẫn hình thức của quyền lực trong quan hệ lao động. Quyền lực không còn chỉ biểu hiện qua mệnh lệnh trực tiếp, nội quy lao động hay sự giám sát tại nơi làm việc, mà biểu hiện thông qua các chỉ số, điểm đánh giá, dữ liệu hành vi và quyết định tự động. Sự kiểm soát này có thể mềm hơn về hình thức nhưng lại sâu hơn về tác động. Người lao động có thể không bị yêu cầu làm việc vào một khung giờ cố định, nhưng lại bị thúc đẩy phải làm việc nhiều hơn để đạt thưởng; có thể không bị cấp trên giám sát trực tiếp, nhưng lại bị theo dõi bằng dữ liệu thời gian thực; có thể không bị sa thải theo cách truyền thống, nhưng tài khoản có thể bị vô hiệu hóa, đồng nghĩa với việc mất nguồn thu nhập. Đây là sự biến đổi rất căn bản của quan hệ lao động trong thời đại nền tảng.
Từ những phân tích trên có thể thấy, nền tảng số vừa mở ra cơ hội, vừa tạo ra thách thức lớn đối với bảo đảm quyền lao động trong nền kinh tế GIG. Vấn đề không nằm ở việc phủ nhận vai trò tích cực của công nghệ, mà ở chỗ cần nhận diện đúng quyền lực mới do nền tảng số tạo ra. Nếu tiếp tục xem nền tảng chỉ là công cụ trung gian kỹ thuật, chúng ta sẽ bỏ qua bản chất quyền lực của nó trong tổ chức lao động hiện đại. Ngược lại, nếu nhìn nhận nền tảng số như một chủ thể có khả năng chi phối thực chất đối với điều kiện lao động, thu nhập và cơ hội việc làm, thì yêu cầu bảo đảm quyền lao động phải được đặt ra một cách đầy đủ hơn, không chỉ trong khuôn khổ pháp luật lao động truyền thống mà còn trong khuôn khổ quyền con người, quản trị dữ liệu và công bằng xã hội trong kỷ nguyên số.
2. Những tác động tích cực của nền tảng số đối với bảo đảm quyền lao động
Bên cạnh những thách thức và rủi ro đối với quyền lao động, không thể phủ nhận rằng sự phát triển của nền tảng số đã tạo ra nhiều thay đổi tích cực đối với thị trường lao động trong bối cảnh kinh tế số hiện nay. Sự mở rộng của các nền tảng công nghệ không chỉ làm xuất hiện các hình thức việc làm mới mà còn góp phần thay đổi cách thức tiếp cận việc làm, tạo thu nhập và tham gia thị trường lao động của nhiều nhóm xã hội khác nhau. Từ góc độ quyền con người, nền tảng số ở một mức độ nhất định đã góp phần mở rộng khả năng thực hiện quyền làm việc, quyền tiếp cận sinh kế và quyền tham gia đời sống kinh tế của con người trong bối cảnh chuyển đổi số toàn cầu.
Trước hết, nền tảng số đã góp phần mở rộng đáng kể cơ hội tiếp cận việc làm cho nhiều nhóm lao động vốn gặp khó khăn trong thị trường lao động truyền thống. Trong mô hình lao động trước đây, khả năng tiếp cận việc làm thường phụ thuộc khá lớn vào vị trí địa lý, trình độ chuyên môn, điều kiện di chuyển, thời gian làm việc cố định hoặc khả năng tiếp cận mạng lưới tuyển dụng chính thức. Tuy nhiên, với sự phát triển của các nền tảng số, nhiều rào cản truyền thống đang dần được thu hẹp. Người lao động có thể tham gia thị trường lao động thông qua một thiết bị di động và kết nối internet mà không nhất thiết phải hiện diện trong mô hình doanh nghiệp truyền thống. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các nhóm lao động phi chính thức, lao động di cư, sinh viên, phụ nữ có trách nhiệm chăm sóc gia đình hoặc những người cần tìm kiếm nguồn thu nhập linh hoạt ngoài công việc chính.
Không gian lao động do nền tảng số tạo ra cũng góp phần mở rộng khả năng tham gia kinh tế của những nhóm trước đây thường bị hạn chế cơ hội tiếp cận việc làm ổn định. Đối với nhiều phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ làm công việc chăm sóc không được trả lương trong gia đình, các nền tảng số tạo ra cơ hội tham gia lao động linh hoạt hơn về thời gian và địa điểm. Đối với người khuyết tật hoặc người có hạn chế về khả năng di chuyển, môi trường lao động số giúp giảm bớt nhiều rào cản vật lý vốn tồn tại trong mô hình lao động truyền thống. Trong nhiều trường hợp, nền tảng số không chỉ tạo việc làm mà còn góp phần mở rộng khả năng tham gia đời sống xã hội và kinh tế của các nhóm yếu thế thông qua môi trường lao động linh hoạt hơn.
Một tác động tích cực đáng chú ý khác của nền tảng số là khả năng tạo ra nguồn thu nhập nhanh và đa dạng cho người lao động. Trong bối cảnh kinh tế biến động, thất nghiệp gia tăng hoặc việc làm chính thức thiếu ổn định, nền kinh tế GIG đã trở thành một “vùng đệm sinh kế” quan trọng đối với nhiều người lao động. Sau đại dịch COVID-19, số lượng lao động tham gia các nền tảng giao hàng, gọi xe công nghệ, thương mại điện tử hoặc lao động trực tuyến gia tăng mạnh ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Đối với không ít người lao động, nền tảng số giúp họ duy trì thu nhập trong giai đoạn khó khăn, đồng thời tạo điều kiện để chủ động hơn trong việc lựa chọn thời gian làm việc và phương thức lao động phù hợp với hoàn cảnh cá nhân.
Sự phát triển của nền tảng số cũng thúc đẩy quá trình phổ cập kỹ năng số và khả năng thích ứng với thị trường lao động mới. Trong môi trường lao động nền tảng, người lao động buộc phải làm quen với công nghệ số, ứng dụng di động, thanh toán điện tử, định vị số, giao tiếp trực tuyến và quản trị dữ liệu cá nhân ở mức độ nhất định. Điều này góp phần hình thành lực lượng lao động có khả năng thích ứng cao hơn với quá trình chuyển đổi số đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ hiện nay. Đối với nhiều lao động trẻ, nền tảng số còn trở thành không gian để tích lũy kinh nghiệm nghề nghiệp, phát triển kỹ năng giao tiếp, kỹ năng quản lý thời gian và khả năng thích nghi với môi trường lao động linh hoạt.
Không chỉ tác động đến người lao động cá nhân, nền tảng số còn làm thay đổi cách thức tổ chức và phân bổ nguồn lực lao động trong nền kinh tế. Việc kết nối trực tiếp giữa người cung cấp dịch vụ và người sử dụng dịch vụ giúp giảm chi phí giao dịch, tăng tốc độ tiếp cận việc làm và mở rộng thị trường lao động vượt ra ngoài giới hạn địa lý truyền thống. Một lao động tự do tại Việt Nam có thể tham gia cung cấp dịch vụ cho khách hàng ở nhiều quốc gia khác nhau thông qua các nền tảng trực tuyến. Điều này cho thấy nền tảng số đang góp phần hình thành thị trường lao động xuyên biên giới với tính linh hoạt và khả năng kết nối rất cao. Ở góc độ rộng hơn, sự phát triển của nền kinh tế nền tảng còn góp phần thúc đẩy kinh tế số, đổi mới sáng tạo và tạo động lực cho quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Đáng chú ý, nền tảng số còn tạo ra sự thay đổi nhất định trong cách tiếp cận quyền lao động theo hướng linh hoạt hơn. Trong nhiều trường hợp, người lao động có thể chủ động lựa chọn thời gian làm việc, cường độ lao động hoặc kết hợp nhiều công việc cùng lúc thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào mô hình việc làm toàn thời gian truyền thống. Đối với một bộ phận lao động trẻ, lao động sáng tạo hoặc lao động có kỹ năng chuyên môn đặc thù, nền kinh tế GIG mở ra khả năng tự chủ nghề nghiệp và cơ hội tiếp cận thị trường lao động toàn cầu mà trước đây rất khó đạt được trong khuôn khổ việc làm truyền thống. Điều này phản ánh xu hướng đa dạng hóa mô hình lao động trong nền kinh tế số và sự dịch chuyển từ mô hình việc làm cố định sang mô hình lao động linh hoạt hơn.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng các tác động tích cực của nền tảng số đối với bảo đảm quyền lao động không hoàn toàn đồng nghĩa với việc các quyền này đã được bảo đảm đầy đủ và bền vững. Trên thực tế, nhiều lợi ích mà nền tảng số mang lại vẫn đi kèm với nguy cơ bấp bênh về việc làm, thiếu an sinh xã hội và sự phụ thuộc ngày càng lớn của người lao động vào thuật toán nền tảng. Điều này cho thấy nền tảng số vừa mở rộng cơ hội tiếp cận quyền làm việc, vừa đồng thời tạo ra những hình thức bất bình đẳng và rủi ro mới trong môi trường lao động số. Chính vì vậy, việc đánh giá tác động của nền tảng số đối với quyền lao động cần được đặt trong cách tiếp cận cân bằng, không tuyệt đối hóa vai trò tích cực của công nghệ nhưng cũng không phủ nhận những cơ hội mà nền kinh tế nền tảng mang lại đối với quá trình mở rộng khả năng tiếp cận sinh kế và việc làm trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.
(Còn tiếp)
TS. Nguyễn Thị Thu Hà
Viện Quyền con người, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. https://tapchitoaan.vn/thuc-trang-phap-luat-ve-bao-ve-nguoi-lao-dong-trong-nen-kinh-te-nen-tang-va-mot-so-kien-nghi-hoan-thien13359.html?utm
4. https://moj.gov.vn/qt/tintuc/Pages/nghien-cuu-trao-doi.aspx?ItemID=2860&utm
6. https://www.ilo.org/publications/major-publications/algorithmic-management-workplace?utm
7. https://www.ilo.org/publications/flagship-reports/role-digital-labour-platforms-transforming-world-work?utm
